Bài 25: Controller – Xử lý logic

Bài 24 xây dựng Router điều hướng request đến controller. Bài này đi sâu vào Controller — thành phần trung tâm của MVC, nhận request từ router, gọi model lấy dữ liệu, truyền cho view để render. Controller tốt phải gọn, rõ ràng, dễ test — không chứa business logic phức tạp, không truy cập database trực tiếp.

1. Vai trò của Controller trong MVC

💡 Nguyên tắc “Thin Controller, Fat Model”: Controller chỉ điều phối — logic nghiệp vụ (tính điểm, kiểm tra điều kiện, xử lý phức tạp) nằm trong Model hoặc Service. Controller mỏng (50-100 dòng/method) dễ đọc, dễ test hơn controller béo (500+ dòng).

2. BaseController — Class cha chung

<?php
// File: app/Controllers/BaseController.php
namespace App\Controllers;

use PDO;

abstract class BaseController {
    protected PDO $db;
    protected array $data = [];
    
    public function __construct() {
        $this->db = db();
    }
    
    /**
     * Render view với layout
     */
    protected function view(string $view, array $data = []): string {
        // Merge global data
        $data = array_merge($this->data, $data);
        
        // Add common data
        $data['errors'] = $this->getErrors();
        $data['old'] = $_SESSION['_old'] ?? [];
        
        return view($view, $data);
    }
    
    /**
     * Render view với layout tùy chỉnh
     */
    protected function viewWithLayout(string $view, array $data = [], string $layout = 'layouts.main'): string {
        $content = view($view, $data);
        return view($layout, array_merge($data, ['content' => $content]));
    }
    
    /**
     * Redirect
     */
    protected function redirect(string $path): void {
        redirect($path);
    }
    
    /**
     * Redirect back
     */
    protected function back(): void {
        $referer = $_SERVER['HTTP_REFERER'] ?? '/';
        redirect($referer);
    }
    
    /**
     * Return JSON response
     */
    protected function json(array $data, int $status = 200): void {
        http_response_code($status);
        header('Content-Type: application/json; charset=utf-8');
        echo json_encode($data, JSON_UNESCAPED_UNICODE | JSON_PRETTY_PRINT);
        exit;
    }
    
    /**
     * Return success JSON
     */
    protected function success($data = null, string $message = 'Success', int $status = 200): void {
        $this->json([
            'success' => true,
            'message' => $message,
            'data' => $data,
        ], $status);
    }
    
    /**
     * Return error JSON
     */
    protected function error(string $message, $errors = null, int $status = 400): void {
        $this->json([
            'success' => false,
            'message' => $message,
            'errors' => $errors,
        ], $status);
    }
    
    /**
     * Validate input
     */
    protected function validate(array $rules, array $data = null): array {
        $data = $data ?? $_POST;
        $errors = [];
        
        foreach ($rules as $field => $ruleString) {
            $value = $data[$field] ?? null;
            $ruleArray = explode('|', $ruleString);
            
            foreach ($ruleArray as $rule) {
                // Required
                if ($rule === 'required' && empty($value)) {
                    $errors[$field] = $this->getFieldName($field) . " không được để trống";
                    break;
                }
                
                // Email
                if ($rule === 'email' && $value && !filter_var($value, FILTER_VALIDATE_EMAIL)) {
                    $errors[$field] = $this->getFieldName($field) . " không đúng định dạng email";
                    break;
                }
                
                // Numeric
                if ($rule === 'numeric' && $value && !is_numeric($value)) {
                    $errors[$field] = $this->getFieldName($field) . " phải là số";
                    break;
                }
                
                // Min
                if (preg_match('/^min:(\d+)$/', $rule, $m)) {
                    $min = (int)$m[1];
                    if (is_numeric($value) && $value < $min) {
                        $errors[$field] = $this->getFieldName($field) . " phải >= {$min}";
                        break;
                    } elseif (strlen($value ?? '') < $min) {
                        $errors[$field] = $this->getFieldName($field) . " phải có ít nhất {$min} ký tự";
                        break;
                    }
                }
                
                // Max
                if (preg_match('/^max:(\d+)$/', $rule, $m)) {
                    $max = (int)$m[1];
                    if (is_numeric($value) && $value > $max) {
                        $errors[$field] = $this->getFieldName($field) . " phải <= {$max}";
                        break;
                    } elseif (strlen($value ?? '') > $max) {
                        $errors[$field] = $this->getFieldName($field) . " không được vượt quá {$max} ký tự";
                        break;
                    }
                }
                
                // In (enum)
                if (preg_match('/^in:(.+)$/', $rule, $m)) {
                    $allowed = explode(',', $m[1]);
                    if ($value && !in_array($value, $allowed)) {
                        $errors[$field] = $this->getFieldName($field) . " không hợp lệ";
                        break;
                    }
                }
                
                // Unique (database check)
                if (preg_match('/^unique:(\w+),?(\w+)?$/', $rule, $m)) {
                    $table = $m[1];
                    $column = $m[2] ?? $field;
                    
                    if ($value && $this->existsInDatabase($table, $column, $value)) {
                        $errors[$field] = $this->getFieldName($field) . " đã tồn tại";
                        break;
                    }
                }
            }
        }
        
        return $errors;
    }
    
    /**
     * Get friendly field name
     */
    protected function getFieldName(string $field): string {
        $names = [
            'mssv' => 'MSSV',
            'ho_ten' => 'Họ tên',
            'email' => 'Email',
            'lop' => 'Lớp',
            'diem_tb' => 'Điểm TB',
            'password' => 'Mật khẩu',
            'password_confirm' => 'Xác nhận mật khẩu',
        ];
        
        return $names[$field] ?? ucfirst(str_replace('_', ' ', $field));
    }
    
    /**
     * Check if value exists in database
     */
    protected function existsInDatabase(string $table, string $column, $value): bool {
        $stmt = $this->db->prepare("SELECT COUNT(*) FROM {$table} WHERE {$column} = ?");
        $stmt->execute([$value]);
        return (int)$stmt->fetchColumn() > 0;
    }
    
    /**
     * Store validation errors in session
     */
    protected function withErrors(array $errors): void {
        $_SESSION['_errors'] = $errors;
    }
    
    /**
     * Get validation errors from session
     */
    protected function getErrors(): array {
        $errors = $_SESSION['_errors'] ?? [];
        unset($_SESSION['_errors']);
        return $errors;
    }
    
    /**
     * Flash message
     */
    protected function flash(string $key, $value): void {
        flash($key, $value);
    }
    
    /**
     * Set old input
     */
    protected function withInput(array $input): void {
        setOldInput($input);
    }
    
    /**
     * Authorize user
     */
    protected function authorize(bool $condition, string $message = 'Unauthorized', int $code = 403): void {
        if (!$condition) {
            if ($this->isApiRequest()) {
                $this->error($message, null, $code);
            }
            
            http_response_code($code);
            echo view("errors.{$code}", ['message' => $message]);
            exit;
        }
    }
    
    /**
     * Check if request is API
     */
    protected function isApiRequest(): bool {
        return str_starts_with($_SERVER['REQUEST_URI'], '/api/');
    }
    
    /**
     * Get authenticated user (placeholder)
     */
    protected function user(): ?array {
        if (!isset($_SESSION['user_id'])) {
            return null;
        }
        
        // Load user from database
        $stmt = $this->db->prepare("SELECT * FROM users WHERE id = ?");
        $stmt->execute([$_SESSION['user_id']]);
        return $stmt->fetch() ?: null;
    }
}
?>

3. Resource Controller — RESTful CRUD

<?php
// File: app/Controllers/SinhVienController.php
namespace App\Controllers;

use App\Models\SinhVienModel;

class SinhVienController extends BaseController {
    protected SinhVienModel $model;
    
    public function __construct() {
        parent::__construct();
        $this->model = new SinhVienModel();
    }
    
    /**
     * Display a listing of the resource
     * GET /sinhvien
     */
    public function index(array $params): string {
        $page = (int)($_GET['page'] ?? 1);
        $keyword = trim($_GET['q'] ?? '');
        
        if ($keyword) {
            $result = $this->model->search($keyword, $page, 10);
        } else {
            $result = $this->model->paginate($page, 10);
        }
        
        return $this->view('sinhvien.index', [
            'students' => $result['items'],
            'pagination' => $result,
            'keyword' => $keyword,
            'success' => flash('success'),
        ]);
    }
    
    /**
     * Show the form for creating a new resource
     * GET /sinhvien/create
     */
    public function create(array $params): string {
        return $this->view('sinhvien.form', [
            'title' => 'Thêm Sinh Viên Mới',
            'action' => route('sinhvien.store'),
            'method' => 'POST',
        ]);
    }
    
    /**
     * Store a newly created resource in storage
     * POST /sinhvien
     */
    public function store(array $params): void {
        // Validate
        $errors = $this->validate([
            'mssv' => 'required|max:20|unique:sinhvien',
            'ho_ten' => 'required|min:2|max:100',
            'email' => 'required|email|unique:sinhvien',
            'lop' => 'required|max:20',
            'diem_tb' => 'numeric|min:0|max:10',
        ]);
        
        if (!empty($errors)) {
            $this->withErrors($errors);
            $this->withInput($_POST);
            $this->back();
        }
        
        // Create
        try {
            $id = $this->model->create($_POST);
            
            clearOldInput();
            $this->flash('success', 'Thêm sinh viên thành công!');
            $this->redirect(route('sinhvien.show', ['id' => $id]));
        } catch (\Exception $e) {
            logMessage('ERROR', $e->getMessage());
            $this->flash('error', 'Có lỗi xảy ra. Vui lòng thử lại.');
            $this->back();
        }
    }
    
    /**
     * Display the specified resource
     * GET /sinhvien/:id
     */
    public function show(array $params): string {
        $id = (int)$params['id'];
        $student = $this->model->find($id);
        
        if (!$student) {
            http_response_code(404);
            return view('errors.404', ['message' => 'Không tìm thấy sinh viên']);
        }
        
        return $this->view('sinhvien.detail', [
            'student' => $student,
            'success' => flash('success'),
        ]);
    }
    
    /**
     * Show the form for editing the specified resource
     * GET /sinhvien/:id/edit
     */
    public function edit(array $params): string {
        $id = (int)$params['id'];
        $student = $this->model->find($id);
        
        if (!$student) {
            $this->flash('error', 'Không tìm thấy sinh viên');
            $this->redirect(route('sinhvien.index'));
        }
        
        return $this->view('sinhvien.form', [
            'title' => 'Chỉnh Sửa Sinh Viên',
            'student' => $student,
            'action' => route('sinhvien.update', ['id' => $id]),
            'method' => 'PUT',
        ]);
    }
    
    /**
     * Update the specified resource in storage
     * PUT /sinhvien/:id
     */
    public function update(array $params): void {
        $id = (int)$params['id'];
        $student = $this->model->find($id);
        
        if (!$student) {
            $this->flash('error', 'Không tìm thấy sinh viên');
            $this->redirect(route('sinhvien.index'));
        }
        
        // Validate (skip unique check for current record)
        $errors = $this->validate([
            'mssv' => 'required|max:20',
            'ho_ten' => 'required|min:2|max:100',
            'email' => 'required|email',
            'lop' => 'required|max:20',
            'diem_tb' => 'numeric|min:0|max:10',
        ]);
        
        // Manual check for unique (exclude current ID)
        if ($_POST['mssv'] !== $student['mssv']) {
            $stmt = $this->db->prepare("SELECT COUNT(*) FROM sinhvien WHERE mssv = ? AND id != ?");
            $stmt->execute([$_POST['mssv'], $id]);
            if ((int)$stmt->fetchColumn() > 0) {
                $errors['mssv'] = 'MSSV đã tồn tại';
            }
        }
        
        if ($_POST['email'] !== $student['email']) {
            $stmt = $this->db->prepare("SELECT COUNT(*) FROM sinhvien WHERE email = ? AND id != ?");
            $stmt->execute([$_POST['email'], $id]);
            if ((int)$stmt->fetchColumn() > 0) {
                $errors['email'] = 'Email đã tồn tại';
            }
        }
        
        if (!empty($errors)) {
            $this->withErrors($errors);
            $this->withInput($_POST);
            $this->back();
        }
        
        // Update
        try {
            $this->model->update($id, $_POST);
            
            clearOldInput();
            $this->flash('success', 'Cập nhật thành công!');
            $this->redirect(route('sinhvien.show', ['id' => $id]));
        } catch (\Exception $e) {
            logMessage('ERROR', $e->getMessage());
            $this->flash('error', 'Có lỗi xảy ra. Vui lòng thử lại.');
            $this->back();
        }
    }
    
    /**
     * Remove the specified resource from storage
     * DELETE /sinhvien/:id
     */
    public function destroy(array $params): void {
        $id = (int)$params['id'];
        
        try {
            $student = $this->model->find($id);
            
            if (!$student) {
                $this->flash('error', 'Không tìm thấy sinh viên');
            } else {
                $this->model->delete($id);
                $this->flash('success', 'Xóa sinh viên thành công!');
            }
        } catch (\Exception $e) {
            logMessage('ERROR', $e->getMessage());
            $this->flash('error', 'Không thể xóa sinh viên này');
        }
        
        $this->redirect(route('sinhvien.index'));
    }
}
?>

4. API Controller

<?php
// File: app/Controllers/Api/SinhVienController.php
namespace App\Controllers\Api;

use App\Controllers\BaseController;
use App\Models\SinhVienModel;

class SinhVienController extends BaseController {
    protected SinhVienModel $model;
    
    public function __construct() {
        parent::__construct();
        $this->model = new SinhVienModel();
    }
    
    /**
     * GET /api/v1/students
     */
    public function index(array $params): void {
        $page = (int)($_GET['page'] ?? 1);
        $perPage = (int)($_GET['per_page'] ?? 15);
        $keyword = trim($_GET['q'] ?? '');
        
        if ($keyword) {
            $result = $this->model->search($keyword, $page, $perPage);
        } else {
            $result = $this->model->paginate($page, $perPage);
        }
        
        $this->success($result, 'Lấy danh sách thành công');
    }
    
    /**
     * POST /api/v1/students
     */
    public function store(array $params): void {
        // Get JSON input
        $input = json_decode(file_get_contents('php://input'), true);
        
        // Validate
        $errors = $this->validate([
            'mssv' => 'required|max:20|unique:sinhvien',
            'ho_ten' => 'required|min:2|max:100',
            'email' => 'required|email|unique:sinhvien',
            'lop' => 'required|max:20',
        ], $input);
        
        if (!empty($errors)) {
            $this->error('Dữ liệu không hợp lệ', $errors, 422);
        }
        
        try {
            $id = $this->model->create($input);
            $student = $this->model->find($id);
            
            $this->success($student, 'Tạo sinh viên thành công', 201);
        } catch (\Exception $e) {
            logMessage('ERROR', $e->getMessage());
            $this->error('Có lỗi xảy ra', null, 500);
        }
    }
    
    /**
     * GET /api/v1/students/:id
     */
    public function show(array $params): void {
        $id = (int)$params['id'];
        $student = $this->model->find($id);
        
        if (!$student) {
            $this->error('Không tìm thấy sinh viên', null, 404);
        }
        
        $this->success($student);
    }
    
    /**
     * PUT /api/v1/students/:id
     */
    public function update(array $params): void {
        $id = (int)$params['id'];
        $input = json_decode(file_get_contents('php://input'), true);
        
        $student = $this->model->find($id);
        if (!$student) {
            $this->error('Không tìm thấy sinh viên', null, 404);
        }
        
        // Validate
        $errors = $this->validate([
            'mssv' => 'required|max:20',
            'ho_ten' => 'required|min:2|max:100',
            'email' => 'required|email',
            'lop' => 'required|max:20',
        ], $input);
        
        if (!empty($errors)) {
            $this->error('Dữ liệu không hợp lệ', $errors, 422);
        }
        
        try {
            $this->model->update($id, $input);
            $student = $this->model->find($id);
            
            $this->success($student, 'Cập nhật thành công');
        } catch (\Exception $e) {
            logMessage('ERROR', $e->getMessage());
            $this->error('Có lỗi xảy ra', null, 500);
        }
    }
    
    /**
     * DELETE /api/v1/students/:id
     */
    public function destroy(array $params): void {
        $id = (int)$params['id'];
        
        $student = $this->model->find($id);
        if (!$student) {
            $this->error('Không tìm thấy sinh viên', null, 404);
        }
        
        try {
            $this->model->delete($id);
            $this->success(null, 'Xóa thành công');
        } catch (\Exception $e) {
            logMessage('ERROR', $e->getMessage());
            $this->error('Có lỗi xảy ra', null, 500);
        }
    }
}
?>

5. Single Action Controller

<?php
// File: app/Controllers/ExportSinhVienController.php
namespace App\Controllers;

use App\Models\SinhVienModel;

/**
 * Single action controller - một controller chỉ làm một việc
 */
class ExportSinhVienController extends BaseController {
    public function __invoke(array $params): void {
        $model = new SinhVienModel();
        $students = $model->all();
        
        // Set headers for CSV download
        header('Content-Type: text/csv; charset=utf-8');
        header('Content-Disposition: attachment; filename="sinhvien_' . date('Y-m-d') . '.csv"');
        
        $output = fopen('php://output', 'w');
        
        // BOM for UTF-8
        fprintf($output, chr(0xEF).chr(0xBB).chr(0xBF));
        
        // Header row
        fputcsv($output, ['MSSV', 'Họ Tên', 'Email', 'Lớp', 'Điểm TB']);
        
        // Data rows
        foreach ($students as $sv) {
            fputcsv($output, [
                $sv['mssv'],
                $sv['ho_ten'],
                $sv['email'],
                $sv['lop'],
                $sv['diem_tb'] ?? '',
            ]);
        }
        
        fclose($output);
        exit;
    }
}

// Route:
// $router->get('/sinhvien/export', ExportSinhVienController::class);
?>

6. Dependency Injection trong Controller

<?php
// File: app/Controllers/SinhVienController.php (cải tiến)
namespace App\Controllers;

use App\Models\SinhVienModel;
use App\Services\SinhVienService;

class SinhVienController extends BaseController {
    // Inject service thay vì model
    public function __construct(
        protected SinhVienService $service
    ) {
        parent::__construct();
    }
    
    public function index(array $params): string {
        $page = (int)($_GET['page'] ?? 1);
        $result = $this->service->getPaginated($page);
        
        return $this->view('sinhvien.index', $result);
    }
    
    public function store(array $params): void {
        $errors = $this->validate([
            'mssv' => 'required|unique:sinhvien',
            'ho_ten' => 'required|min:2',
            'email' => 'required|email|unique:sinhvien',
        ]);
        
        if (!empty($errors)) {
            $this->withErrors($errors);
            $this->back();
        }
        
        // Service xử lý logic phức tạp
        $student = $this->service->createStudent($_POST);
        
        $this->flash('success', 'Thêm thành công!');
        $this->redirect(route('sinhvien.show', ['id' => $student['id']]));
    }
}

// ---

// File: app/Services/SinhVienService.php
namespace App\Services;

use App\Models\SinhVienModel;

class SinhVienService {
    public function __construct(
        protected SinhVienModel $model
    ) {}
    
    public function getPaginated(int $page, int $perPage = 10): array {
        return $this->model->paginate($page, $perPage);
    }
    
    public function createStudent(array $data): array {
        // Business logic: chuẩn hóa dữ liệu
        $data['mssv'] = strtoupper(trim($data['mssv']));
        $data['ho_ten'] = $this->normalizeName($data['ho_ten']);
        $data['email'] = strtolower(trim($data['email']));
        
        // Tạo student
        $id = $this->model->create($data);
        
        // Business logic: gửi email chào mừng (nếu cần)
        // $this->sendWelcomeEmail($data['email']);
        
        return $this->model->find($id);
    }
    
    protected function normalizeName(string $name): string {
        // Chuẩn hóa: loại bỏ khoảng trắng thừa, viết hoa đầu từ
        $name = trim(preg_replace('/\s+/', ' ', $name));
        return mb_convert_case($name, MB_CASE_TITLE, 'UTF-8');
    }
}
?>

7. Form Request Validation

<?php
// File: app/Requests/SinhVienRequest.php
namespace App\Requests;

class SinhVienRequest {
    protected array $rules = [
        'mssv' => 'required|max:20|unique:sinhvien',
        'ho_ten' => 'required|min:2|max:100',
        'email' => 'required|email|unique:sinhvien',
        'lop' => 'required|max:20',
        'diem_tb' => 'numeric|min:0|max:10',
    ];
    
    protected array $messages = [
        'mssv.required' => 'MSSV không được để trống',
        'mssv.unique' => 'MSSV đã tồn tại trong hệ thống',
        'ho_ten.required' => 'Họ tên không được để trống',
        'ho_ten.min' => 'Họ tên phải có ít nhất 2 ký tự',
        'email.required' => 'Email không được để trống',
        'email.email' => 'Email không đúng định dạng',
        'email.unique' => 'Email đã tồn tại',
    ];
    
    public function validate(array $data): array {
        // Logic validation tái sử dụng
        $errors = [];
        
        // Implement validation based on rules...
        
        return $errors;
    }
    
    public function getRules(): array {
        return $this->rules;
    }
}

// Sử dụng trong controller:
public function store(array $params): void {
    $request = new SinhVienRequest();
    $errors = $request->validate($_POST);
    
    if (!empty($errors)) {
        $this->withErrors($errors);
        $this->back();
    }
    
    // Continue...
}
?>

Tóm tắt

• ✅ Controller điều phối — không chứa business logic phức tạp
• ✅ BaseController cung cấp methods chung: view(), redirect(), json(), validate()
• ✅ Resource Controller: 7 methods chuẩn RESTful (index, create, store, show, edit, update, destroy)
• ✅ API Controller trả về JSON với success()/error()
• ✅ Single Action Controller: một controller chỉ làm một việc duy nhất
• ✅ Dependency Injection: inject Service/Model vào constructor
• ✅ Form Request: tách validation logic ra class riêng
• ✅ “Thin Controller, Fat Model”: logic trong Model/Service, không trong Controller
• ✅ Exception handling: try-catch, log error, flash message

🎯 Bài tập thực hành

1. Refactor SinhVienController: Tách business logic từ controller vào SinhVienService. Service xử lý: chuẩn hóa dữ liệu, tính toán xếp loại, gửi thông báo. Controller chỉ gọi service và render view. So sánh code trước/sau refactor.
2. Xây dựng Dashboard Controller: Tạo DashboardController với method index() hiển thị: tổng sinh viên, tổng môn học, biểu đồ xếp loại (data từ multiple models). Inject các service cần thiết qua constructor.
3. API CRUD hoàn chỉnh: Tạo Api\MonHocController với đầy đủ 5 methods RESTful. Test bằng Postman/curl: tạo, đọc, cập nhật, xóa môn học. Đảm bảo response JSON đúng format, HTTP status code chính xác (200, 201, 404, 422, 500).